नंदुरबार, ता लु का.- मुंबई. पश्चिम खानदेशांतील एक तालुका.

विभाग सोळावा: धम्मपद- नेपाळ    

नंदुरबार, ता लु का.- मुंबई. पश्चिम खानदेशांतील एक तालुका. उत्तर अक्षांश २१० ते २१० ३२’ व पूर्व रेखांश ७३० ३५’ ते ७४० ३१’. क्षेत्रफळ ९९२ चौरस मैल. यांत नंदुरबार हें एकच व मुख्य शहर व २७५ खेडीं आहेत. लोकसंख्या (१९११) ८३२७२. पश्चिम भागांत सह्याद्रीच्या कांहीं टेंकड्या आहेत पूर्वेकडील भाग उजाड आहे. हवा थंड असून सरासरी पाऊस २५ इंच पडतो. पाणी कमी असून फक्त तापी व शिवा याच नद्यांनां १२ महिनें पाणी असतें. पाटाचेंहि पाणी असून, थोड्या फार बागाइती जमिनी आहेत. जंगल बरेंच असून त्यामुळें वाघाचा उपद्रव फार होतो.

गां व.- हा गांव खानदेशांतील फार जुन्या गांवांपैकीं एक असून धुळ्याच्या वायव्येस ३२ मैलांवर आहे. नंदुरबार तालुक्याचें हें ठाणें आहे. याचा नंदिगड या नांवानें कान्हेरि येथील लेण्यांतील शिलालेखांत उल्लेख आहे. हें गांव नंद गवळी यानें वसविलें असून मुसुलमानांच्या स्वारीपर्यंत तें त्याच्या वंशजांच्या ताब्यांत होतें असें म्हणतात. इन्न बतूता यानें आपल्या प्रवासवृत्तांत नंदुरबारचा उल्लेख केला आहे. खानदेशचा पहिला फरुकि राजा मलिकराज यांने सुलतानपूर व नंदुरबार हीं १७३० सालीं घेतलीं; परंतु सुलतान मुजफर गुजराथी ह्याच्या स्वारीमुळें मलिकराजास थाळनेराकडे परत जावें लागलें. इ. स. १५३६ मध्यें महंमुदशहा(तिसरा) हा गुजराथचा राजा झाल्यावर त्यानें अशीरगडावर कैदेंत असतांना कबूल केल्याप्रमाणें सुलतानपूर व नंदुरबार हीं ठाणीं मुबारकखान फरुकि यांस दिलीं. मध्यंतरी गुजराथच्या चेंगीझखानानें हीं पुन्हां घेतलीं होतीं परंतु त्यास लवकरच तीं सोडावीं लागली. अकबराच्या कारकीर्दीत हें सरकार (जिल्ह्या)चें ठाणें असून त्याचा वसूल पांच कोटी दाम असे. येथें टरबुजें व द्राक्षें होत असत. टॅव्हर्निअर यानेंहि असेंच म्हटलें असून हें फार भरभराटींत होतें असें म्हटलें आहे. सन १६६६ मध्यें येथें इंग्रजांनीं एक वखार घातली व ती चांगली चालल्यामुळें त्यांनीं अहमदाबादचा कारखाना (१६७० सालीं) येथें आणला व त्यांत तयार झालेला माल इंग्लंडांत पाठविण्यांत आला एकोणिसाव्या शतकाच्या आरंभीच्या कालांत याचा नाश झाला. इ. स. १८१८ मध्यें हें गांव इंग्रजांच्या ताब्यांत आलें तेव्हां अर्धवट ओसाड होतें. येथून कापूस, जंवस, गहूं, रोशेल तेल वगैरे जिन्नस बाहेर जातात.

येथें कचेरी, कोर्ट, शाळा, पोष्ट व म्युनिसिपालिटी आहे. येथील जुना किल्ला मोडकळीस आलेला आहे. त्यांत दोन विहिरी आहेत. एका जुन्या मशिदीचे अवशेष असून तिच्या एका मनोऱ्यावर एक फारशी शिलालेख आहे. उत्तरेच्या बाजूस जुम्मामशीद असून ती एक देऊळ पाडून बांधली असें म्हणतात. याखेरीज दोन मशीदी आहेत. गांवाबाहेर ईशान्येच्या बाजूस एक देऊळ व एक मशीद असून तीवर, ती १५८३ (९९१ हिजरी) सालीं बांधल्याबद्दल शिलालेख आहे. रनाळा सडकेवर अवलगझनी नांवाची मशीद आहे. याखेरीज नदीवर एक जुनी मशीद असून तीमधील दोन थडग्यांवर फारशी लेख आहेत.

येथें एक रामाचें व एक विठ्ठलाचें देऊळ असून ४।५ तलाव आहेत. येथील सरदेसाई यांचें बरेंच जुनें घर आहे. लो. सं. दहा हजार आहे. येथें ताप्ती-व्हॅली रेल्वे झाल्यापासून व्यापार वाढत असून येथील स्टेशन महत्त्वाचें आहे. सुरत-मुंबईशीं व्यापार चालतो. कापूस पिंजण्याचे व गठ्ठे बांधण्याचे ४-५ कारखाने आहेत. [लासेन, यूल. २; फेरिस्ता ४; ऐने-इ-अकबरी २; अँडर्सन- इंग्लिश इन वेस्टर्न इंडिया.]

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

चालुक्य घराणे

Image
चालुक्य घराणे चालुक्य घराणे :  दक्षिणेत विशेषतः कर्नाटक व महाराष्ट्र यांत पाचव्या शतकात उदयास आलेला एक प्रसिद्ध वंश. या वंशाची एक शाखा अधिक प्रसिद्ध पावली. ती म्हणजे बादामीचे चालुक्य व त्यांचे वंशज कल्याणीचे चालुक्य, याशिवाय त्यांच्या इतर लहान शाखा गुजरात, तेलंगण व इतरत्र पसरल्या होत्या. कोरीव लेखांत या घराण्याचे नाव चालिकी, साल्की, चलिक्य, चालुक्य, चलुकिक इ. विविध प्रकारांनी आढळते. हे घराणे मूळचे कर्नाटकातील पण दहाव्या शतकापासून दक्षिणेतील कल्याणीच्या राजवंशाने स्वतःस सोमवंशी कल्पून उत्तरेतील सुप्रसिद्ध पौराणिक सोमवंशाशी संबंध जोडण्याचा प्रयत्न केला. उलट बादामी चालुक्यांची एक शाखा वेमुलवाड्याचे चालुक्य स्वतःस सूर्यवंशी म्हणवीत. या घराण्याचा मूळ पुरुष उदयन व त्यानंतरचे अठ्ठावन राजे अयोध्येस राज्य करीत होते, त्यातील शेवटचा विजयादित्य दक्षिणेत आला. त्याने त्रिलोचननामक पल्लव राजाचा पराजय केला. त्याच्या मृत्यूनंतर झालेल्या त्याच्या विष्णुवर्धननामक पुत्राने चालुक्य पर्वतावर भगवती, नंदा गौरी, कार्तिकेय, नारायण, सप्तमातृका या देवतांची आराधना केली आणि कदंब, गंग इ. राजवंशांना जिंकून आपले रा...
Read more

महाराष्ट्रातील प्रेक्षणीय ऐतिहासिक स्थळे

Image
‘गंजगोलाई’ बाजारपेठ, लातूर   लातूर  तहसीलदार, लातूर 02382-242962 प्रसिद्ध स्थापत्य विशारद श्री.फैयाजुद्दीन यांच्या कल्पना आविष्कारातून साकारलेली लातूर शहरातील ‘गंजगोलाई’ ही वर्तुळाकार बाजारपेठ तिच्या रचनेमुळे आकर्षक ठरत. येथील सुरतशाहवाली दर्गा, सिद्धेश्वर मंदिर, केशवराज मंदिर, लातूर-औसा रस्त्यावरील विराट हनुमानाची मूर्ती व पार्श्र्वनाथ मंदिर इत्यादी धार्मिक ठिकाणे प्रसिद्ध आहेत. लातूर-आंबेजोगाई रस्त्यावर लातूरपासून आठ कि.मी. अंतरावर मांजरा नदीकाठी महापूर येथे नमानंद महाराजंचा मठ आहे. यादवकालीन भुईकोट किल्ला, देवणी जातीच्या वळूंसाठी प्रसिद्ध लातूर   उदगीर  तहसीलदार, उदगीर 02385-255567 येथील यादवकालीन भुईकोट किल्ला प्रसिद्ध आहे. किल्ल्याभोवती असणारा ४० फूट खोलीचा खंदक आणि जमीन पातळीपासून ६० फूट खोलीवरील श्रीउदयगीर महाराजांची समाधी हे येथील मुख्य आकर्षण आहे. उदगीरचा जनावरांचा बाजार देवणी जातीच्या वळूंसाठी प्रसिद्ध आहे.येथून जवळच असणार्‍या देवर्जन येथे श्रीगंगाराम महाराजांची समाधी आहे. नीलकंठेश्वराचे (महादेवाचे) मंदिर व स्वयंभू शिवलिंग ( ता. निलंगा ), रेणुकादे...
Read more

कदंब घराणे

  कदंब घराणे येथे भेट द्या:  सहली ,  शोधा कदंब  हा दक्षिण  भारतातील   एक ब्राह्मण  वंश आहे. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात  मयूर शर्मा  नावाच्या व्यक्तीने  पल्लव साम्राज्याविरुद्ध  बंड करून  कर्नाटक राज्यात  आपली स्वतंत्र सत्ता प्रस्थापित केली तेव्हा कदंब राजघराण्याची स्थापना झाली. इस राज्य की राजधानी  बनवासी  थी। कदंब कुलातील  जमात  'मानव्य' होती आणि या घराण्यातील लोक ांचा उगम हर्तीपासून झाला असे मानले जात होते. ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार कदंब साम्राज्याचा संस्थापक मयूर शरमन नावाचा एक ब्राह्मण होता जो अभ्यासासाठी  कांची  येथे राहत होता आणि इसवी सनाच्या चौथ्या शतकाच्या मध्यात (इ.स. ३४५ च्या सुमारास) कर्नाटकात एक छोटेसे राज्य स्थापन करणाऱ्या पल्लव राज्यकर्त्याने त्याचा अपमान केला. या राज्याची राजधानी  वैजयंती  किंवा बनवासी होती. निरंतर युद्ध का इतिहास समुद्रगुप्ताच्या  दक्षिणेकडील विजयाने त्रस्त झालेल्या पल्लवांना या राज्याची स्थापना रोखण्यासाठी ताबडतोब हस्तक्षेप करता आला नाही. मयूर शेरम...
Read more