प्राचिन खंड / देश / राज्य / जिल्हे / महानगरे / नगरे / ग्राम

अंतरंग परिचय लेखांचे वर्गीकरण  - शरीरखंडातील अनेक विषयांपैकीं सुमारें पांचशें विषय या विभागांत प्रसिद्ध होत आहेत. त्यांचें शास्त्रवार वर्गीकरण केल्यास असें दिसून येईल कीं, हा भाग बर्‍याच शास्त्रांचें व अनेक भागांचें आणि त्यांच्या सांस्कृतिक व राजकीय इतिहासाचें विवेचन करणारा आहे. प्रथमत: हिंदुस्थानांचा इतिहास विचारांत घेतां असें दिसून येईल कीं त्याचा बराचसा भाग या विभागांत आला आहे. हिंदुस्थानच्या इतिहासाचे भाग म्हणजे वैदिक संस्कृति, सूतसंस्कृति, बौद्धजैनप्रामुख्य काल, प्राचीन ऐतिहासिक काल, म्हणजे. शैशुनागांपासून मुसुलमानी स्वारीपर्यंतचा काल, मुसुलमानी अमदानी, मराठ्यांचें वर्चस्व, असे अनेक काल पडतील. यापैकीं बहुतेक कालांवर या विभागांत लेख आहेत. यांतील वैदिक संस्कृतिकालाविषयीं पाहातां, वैदिक वाङ्‌मयांपैकीं अथर्ववेदावरील लेख एकदम नजरेपुढें येईल. वैदिकधर्माविषयीचे म्हणजे, प्राचीन श्रौतस्मार्तधर्मावरील, लेख म्हणजे अग्निष्टोम, अघमर्षण अत्यग्निष्टोम हे होत. हे सर्व लेख “वेदविद्या” विभागाचे पूरक म्हणतां येतील. सूतसंस्कृतिविषयक माहिती द्यावयाची म्हणजे पुराणें हें साहित्य समजून त्याचा अभ्यास ...

चालुक्य घराणे चालुक्य घराणे :  दक्षिणेत विशेषतः कर्नाटक व महाराष्ट्र यांत पाचव्या शतकात उदयास आलेला एक प्रसिद्ध वंश. या वंशाची एक शाखा अधिक प्रसिद्ध पावली. ती म्हणजे बादामीचे चालुक्य व त्यांचे वंशज कल्याणीचे चालुक्य, याशिवाय त्यांच्या इतर लहान शाखा गुजरात, तेलंगण व इतरत्र पसरल्या होत्या. कोरीव लेखांत या घराण्याचे नाव चालिकी, साल्की, चलिक्य, चालुक्य, चलुकिक इ. विविध प्रकारांनी आढळते. हे घराणे मूळचे कर्नाटकातील पण दहाव्या शतकापासून दक्षिणेतील कल्याणीच्या राजवंशाने स्वतःस सोमवंशी कल्पून उत्तरेतील सुप्रसिद्ध पौराणिक सोमवंशाशी संबंध जोडण्याचा प्रयत्न केला. उलट बादामी चालुक्यांची एक शाखा वेमुलवाड्याचे चालुक्य स्वतःस सूर्यवंशी म्हणवीत. या घराण्याचा मूळ पुरुष उदयन व त्यानंतरचे अठ्ठावन राजे अयोध्येस राज्य करीत होते, त्यातील शेवटचा विजयादित्य दक्षिणेत आला. त्याने त्रिलोचननामक पल्लव राजाचा पराजय केला. त्याच्या मृत्यूनंतर झालेल्या त्याच्या विष्णुवर्धननामक पुत्राने चालुक्य पर्वतावर भगवती, नंदा गौरी, कार्तिकेय, नारायण, सप्तमातृका या देवतांची आराधना केली आणि कदंब, गंग इ. राजवंशांना जिंकून आपले रा...

मल्ल (कुलनाम) भारत  के कई भागों के लोगों का  कुलनाम   मल्ल  है। भारत  के  उत्तर प्रदेश  के पूर्वी जिलों ( कुशीनगर ,  देवरिया ,  गोरखपुर ,  महराज गंज ,  बस्ती ,  आजमगढ़  आदि) में बसने वाली एक क्षत्रिय जाति क कुलनाम, आंध्र प्रदेश  के  पूर्वी गोदावरी  और  विशाखापत्तनम  जिलों में 'गवर' नाम की जाति के लोगों का प्रसिद्ध कुलनाम कश्मीरी पण्डितों  का कुलनाम मालवा  और आसपास के क्षेत्रों के  जैन  लोगों का कुलनाम मल्ल जाति के लोग द्वंद्वयुद्ध में बड़े निपुण होते थे; इसीलिये द्वंद्वयुद्ध का नाम ' मल्लयुद्ध ' और  कुश्ती  लड़नेवाले का नाम 'मल्ल' पड़ गया है। इस जाति के लोग अखाड़ों में व्यायाम और युद्ध किया करते थे।  महाभारत  में मल्ल जाति, उनके राजा और उनके देश का उल्लेख हैं। प्राचीन भारतवर्ष के अनेक स्थान जैस  मुलतान  (मल्लस्यान),  मालव ,  मालभूमि आदि में 'मल्ल' शब्द विकृत रूप में मिलता है।  त्रिपिटक  से  कुशीनगर  में मल्लों के राज्य ...